dam

ایمنی سازی دام

حیوانات را از دو راه می توان در برابر بیماری های واگیر محافظت کرد. می توان حیوان را در معرض پادگان مشتق از عامل عفونی قرار داد تا بدن با پاسخ ایمنی موجب مقاومت شود.همچنین ممکن است پادتن آماده شده را به حیوان تزریق نمود و او را در برابر بیماری محفوظ داشت.

قبل از توسل به واکسیناسیون باید به دو موضوع توجه کرد. یکی اینکه باید در نظر داشت که آیا با واکسیناسیون می توان حیوان را در برابر بیماری مورد نظر محافظت کرد. در بعضی بیماری ها نظیر کم خونی عفونی تک سمیها و بیماری آلوتین مینکها(Aleutian disease) واکنشهای ایمنی عامل اصلی عوارض بیماری است. در بیماری های دیگری نظیر تب برفکی خوک و طاعون آفریقایی خوک حیوان در برابر عامل بیماری واکنش حفاظتی ضعیفی دارد و یا به کلی فاقد آن است. در طاعون آفریقایی خوک پادتن در بدن قادر به خنثی کردن ویروس نیست و در تب برفکی خوک ایمنی حاصل در اثر ابتلا بیش از ۳ ماه دوام ندارد بنابراین ایمنی حاصل از واکسن در برابر این بیماری خیلی کمتر از ۳ ماه دوام پیدا می کند.

دیگر اینکه قبل از مصرف واکسن باید درنظر داشت که آیا عواقب تزریق واکسن از عواقب ابتلا به بیماری بیشتر نیست. مثال جالب در این مورد پاستورلوز ریوی گاوان است. در این مورد نتایج بررسی های ایپدمیولوژی و آزمایشگاهی نشان می دهد که برخی از واکسن های پاستورلا ممکن است به جای کاهش موجب تشدید جراحات ریوی شوند.ازطرف دیگر نظر به اینکه کاوش پادتن یکی از وسایل شناسایی بیماری است، تزریق واکسن مانع تشخیص دامهای آلوده از واکسینه می شود.

وقتی واکسیناسیون به جای فرد در جمعیتی از حیوانات انجام می شود. موضوع ایمنی گله نیز باید مورد توجه قرار گیرد. اگر در گله ای تعدادی از حیوانات در برابر بیماری ایمن گردند،انتقال بیماری به حیوانات واکسینه نشده ی آن گله کم خواهد بود.

انواع مختلف ایمن سازی

دو راه اصلی برای مقاوم سازی در برابر بیماری وجود دارد (شکل۱) یکی ایمنی پاسیو که در اثر تزریق پادتن حاصل میشود و مقاومت فوری ولی موقت ایجاد میکند و پادتن به تدریج در اثر کاتابولیسم از بین میرود. دیگری ایمنی اکتیو که در اثر تزریق پادگن (نظر به اینکه عمل سیستم ایمنی دفاع در برابر میکرو ارگانیسمهای مهاجم است لذا باید این میکروارگانیسمها به محض ورود به بدن شناسایی شوند. بدن باید بتواند آنها را بیگانه تلقی کند در حقیقت سیستم ایمنی می تواند اجزای ویژه ای از میکروارگانیسمهای مهاجم را که پادگن (antigen) نامیده می شوند شناسایی کند. برخی از این اجزا بهتر از اجزای دیگر سیستم ایمنی را تحریک می کنند و خاصیت پادگنی بهتری دارند.) ایجاد میشود و موجب تحریک سیستم ایمنی میگردد. مقاومت حاصل از این روش فوری ایجاد نمیشود ولی پس از ایجاد دوام بیشتری دارد و باتزریق مجدد پادگن تقویت میشود.(شکل۲)

Photo2510

شکل۱ طبقه بندی ایمنی اکتسابی و طرق مختلف تولید آن

Photo2511

شکل۲   میزان پادتن سرم در اثر ایجاد ایمنی پاسیو و اکتیو

ایجاد ایمنی پاسیو

برای ایجاد ایمنی پاسیو باید از سرم حیوانی که توسط ایمنی اکتیو مقاوم گردیده استفاده نمود و با تززیق آن به حیوان گیرنده مقاومت فوری در او ایجاد کرد سرمی که حاوی این پادتن ها باشد ممکن است بر ضد تعداد زیادی از عوامل بیماری زا تهیه شود؛مثلأ میتوان سرم ضد شاربن را به وسیله ی ایمن سازی گاو، بر ضد بیماری سگهای جوان را در سگ، بر ضد پان لکوپنی را در گربه و بر ضد سرخک را در انسان تهیه کرد. عمده ترین مورد مصرف سرم استفاده از آن بر ضد باکتری های موجد توکسین است.اینگونه سرمها را به وسیله ی ایمن سازی اسب تولید می کنند مثلأ برای تهیه سرم ضد کزاز ابتدا با تزریق توکسوئید کزاز اسب را در برابر زهرابه ی کزاز مقاوم می سازند (توکسوئید کزاز عبارت است از زهرابه ی کزاز که در اثر افزودن فرمالین خاصیت زهرآگینی خود را از دست داده ولی خاصیت پادگنی آن محفوظ مانده است) سپس با تزریق مکرر توکسین در فواصل مختلف عیار پادتن را در سرم اسب بالا می برند و گاه گاهی عیار پادتن را به وسیله ی واکنش فلوکولاسیون می سنجند پس از اینکه عیار پادتن به قد رکفایت بالا رفت از اسب خونگیری میکنند. می توان هر بار حدود ۶ لیتر از اسب خون گرفت.

با افزودن سولفات آمونیوم، گلوبولین را که حاوی پادتن است جدا می سازند آن را با آنتی توکسین بین المللی مقایسه می کنند. ایمونوگلوبولین استاندارد آنتی توکسین کزاز به وسیله ی انستیتو سرم سازی در کپنهاگ نگهداری می شود و یک واحد بین المللی(IU) آن معادل قدرت خنثی کننده ی موجود در ۰٫۰۳۳۸۴ میلی گرم ایمونوگلوبولین است. این موسسه نمونه ای از سرم های استاندارد را به موسسات سرم سازی کشورها ارسال می دارد تا آنها با مقایسه با سرمهای ارسالی عیار سرم ساخته شده ی محلی را تعیین نمایند.

ایمونوگلوبولین ضد کزاز را برای ایجاد مقاومت فوری به حیوانات تزریق می کنند. لااقل ۱۵۰۰ واحد بین المللی سرم در اسب و گاو ، ۵۰۰ واحد بین المللی در گوساله و گوسفند و ۲۵۰ واحد در سگ باید تزریق شود تا حیوانات مذکور در برابر کزاز مقاومت فوری حاصل کنند، مقدار تزریق بر حسب وسعت جراحات در نظر گرفته می شود. اگر آثار بیماری کزاز بروز کرد مصرف سرم ضد کزاز اثر چندانی در درمان نخواهد داشت.

گرچه تزریق ایمونوگلوبولین فورأ فرد را در برابر کزاز مقاوم می سازد ولی مسایلی در مصرف آن پیش می آید مثلأ وقتی ایمونوگلوبولین ضد کزاز که توسط اسب تهیه شده است به اسب تزریق شود مدتی در بدن باقی می ماند و فقط در اثر کاتابولیسم از بین می رود ولی برای سایر حیوانات پروتئینی بیگانه است که فاگوسیتها و سیستم ایمنی را بر ضد خود بر می انگیزد. (شکل۳)

Photo2512

شکل ۳     سرنوشت ایمونوگلوبولین اسب در ایمنی پاسیو در حیوان مشابه تهیه کننده ی پادتن اسب و حیوان دیگر

 

برای جلوگیری از فاگوسیته شدن معمولأ ایمونوگلوبولین تهیه شده را تحت اثر تریپسین قرار می دهند تا قسمت FC آنکه فاگوسیتها برای اتصال به آن دارای گیرنده هستند از بین برود.

اگر ایمونوگلوبولین تزریقی در هنگامی که واکنش ایمنی آغاز می شود هنوز در بدن در حال گردش باشد، در اثر ایجاد مجموعه ی ایمنی ممکن است عوارضی موسوم به بیماری سرم ایجاد نماید. این عوارض در صورت تجدید تزریق سرم به صورت شدید بروز میکند که آنافیلاکسی نام دارد و کشنده است. همچنین با وجود آنتی سرم در بدن آگر همان پادگن تزریق شود خنثی خواهد شد. این عمل نظیر واکسن در حیوانات نوزاد است که از طریق آغوز واجد ایمنی پاسیو می باشند.

پادتنهای منوکلونال وسیله ی حفاظتی دیگر برضد بیماریهاست ولی پادتنهای منوکلونال از یاخته های موش حاصل شده و پادتن حاصل واجد پروتئین موش است. با وجود این تجویز پادتن منوکلونال ضد پیلی/۹۹شریشیا کلی از راه دهان به گوساله به منظور پیشگیری از اسهال با موفقیت به کار رفته است. همچنین از پادتن منوکلونال موش بر ضد لنفوما در درمان تومور سگ با موفقیت استفاده شده است. در حال حاضر روشهایی برای تهیه ی پادتن منوکلونال به کمک یاخته های سایر حیوانات ابداع شده و در آینده احتمالأ نقش موثری در پیشگیری از بیماری های عفونی خواهند داشت.

ایجاد ایمنی اکتیو

ایمنی اکتیو چندین مزیت بر ایمنی پاسیو دارد که عبارتند از طولانی بودن دوران ایمنی و امکان تقویت آن به وسیله ی تزریق مجدد واکسن و یا آلودگی طبیعی. واکسن ایده آل برای ایجاد ایمنی اکتیو باید بتواند ایمنی قوی و طولانی ایجاد کند. ایمنی باید هم حیوان و هم جنینی را که در رحم دارد شامل شود در عین حال واکسن نباید واکنشهای مضر جانبی داشته باشد. واکسن ایده آل باید با ثبات و ارزان باشد. سهولت کاربرد در تعداد زیادی از حیوانات داشته باشد و ایده آل آنکه واکنش ایمنی در اثر تزریق واکسن با پاسخ ایمنی در نتیجه ی ابتلا متفاوت باشد تابتوان از آن در برنامه های ریشه کنی بیماری استفاده کرد. علاوه بر مراتب بالا واکسن موثر باید واجد چهار ویژگی زیر باشد:

  • باید یاخته های ارائه کننده ی پادگن را به طور موثری تحریک کند تا بتواند پادگن را آماده سازند و سیتوسلکینهای لازم را ترشح نمایند.
  • واکسن باید تی سلها و Bسلها را تحریک کند تا یاخته های با حافظه تولید کنند.
  • در برابر اپی توپهای متعدد واکسن باید تی سلهای کمک کننده و سیتوتوکسیک ایجاد شود تا متناسب با تنوع MHC کلاسII باشد.
  • پادگن باید در محل مناسبی از بافت لنفوئید باقی بماند تا یاخته های موجد پادتن تا مدت کافی تولید شوند.

علل بیشتر ناموفق بودن واکسنها مربوط به ناتوانی آنها در انطباق با یکی از این چهار شرط است.

واکسن های زنده و واکسنهای غیرفعال(کشته)

متأسفانه دو شرط واکسن ایده آل، یعنی قدرت پادگنی بالا و فقدان اثرات نامطلوب، کمتر ممکن است باهم در یک واکسن وجود داشته باشد مثلأ واکسن های زنده به ویژه واکسن های ویروسی به صورت پادگن های داخل سلولی عمل می کنند و موجب پاسخی بیشتر از طرف تی سلهای سیتوتوکسیک می شوند.معمولا قدرت ایمنی زایی خوبی دارند ولی در نتیجه بقایای حدت در آنها چندان بی خطر نیست (بدین جهت گاهی واکسن های ویروسی ممکن است ایجاد بیماری کند). واکسن های غیرفعال به صورت پادگن های خارج سلولی عمل می کنند.آنها پس از آماده شدن بیشتر تی سلهای کمک کننده را تحریک می کنند این شکل بهترین نوع واکنش نیست ولی بی ضرر است.

محاسن و معایب واکسن های زنده و کشته را می توان با مقایسه ی واکسن هایی که بر ضد بروسلوز گاو وجود دارد بررسی کرد. بروسلاآبورتوس عامل سقط جنین واگیردار گاو است را در صورت فقدان برنامه ریشه کنی می توان به وسیله واکسن شیوع آن را کنترل کرد. عامل بیماری در درون ماکروفاژها زنده می ماند. بنابراین برای از بین بردن آن باید ماکروفاژها را فعال ساخت. غفونت بروسلایی به وسیله ی واکنش تی سلاها بهتر کنترل می شود، گرچه پادگن نیز در ایجاد مقاومت بی اثر نیست. به طور کلی میکروارگانیسمهای زنده بهتر از میکروارگانیسمهای کشته میتوانند ماکروفاژها را فعال سازند و ماکروفاژهایی که بروسلای زنده را بلع کرده و ماکروفاژهایی که میکروبهای مرده را بلعیده اند سیتوکینهای متفاوتی ترشح میکنند. بنابراین برای کنترل بروسلوز واکسن زنده و کم حدتی مورد لزوم است. تجویز واکسن زنده بروسلای آبورتوس (سویه یS19)موجب ایمنی در تمام عمر و جلوگیری از سقط جنین در گاو می شود، گرچه ممکن است مانع آلوده شدن حیوان(بویژه آلوده شدن پستان) نشود. واکسن زنده و تخفیف حدت یافته ی Rev1 بروسلای ملی تنسیس است که برای جلوگیری از بیماری در گوسفند و بز بکار میرود و محاسن و معایب آن نظیر S19 می باشد.

متاسفانه واکسن S19 ممکن است موجب واکنش عمومی، تورم موضعی محل تزریق، تب، بی قراری، بی اشتهایی و کاهش شیر گردد. کلیه ی این عوارض گزارش شده است. S19 اگر در ماههای آخر آبستنی به کار رود ممکن است موجب سقط جنین گردد. همچنین در گاو نر تورم بیضه و در انسان تب مالت ایجاد می کند معدودی از گوساله های تزریق شده مدتها واجد پادتن ضد بروسلا می باشند که به دشواری میتوان آن را از پادتن حاصل در اثر ابتلا تمیز داد. این پدیده ریشه کنی بروسلا را دشوار می کند. یک روش که به این تمایز کمک میکند واکسینه کردن گوساله های ماده در سنین ۴-۱۰ ماهگی است. در این صورت بیشتر آنها پس از رسیدن به بلوغ جنسی فاقد پادتن در سرم می باشند.

به واسطه معایبی که برای واکسن S19 ذکر شد در صدد ایجاد واکسن دیگری بر آمدند. یکی از آنها واکسن غیرفعال ۴۵/۲۰ است که همراه با مواد روغنی دو بار تزریق می شود و گاو را به مدتی کمتر از یک سال در برابر سقط جنین بروسلایی محافظت می کند. پادتن حاصل از این واکسن بخوبی از پادتن حاصل از عفونت قابل تمایز است زیرا فاقد برخی از اپی توپهایی است که در سویه های حاد وجود دارد. این واکسن در اروپا در گله هایی که به شدت آلوده بوده اند به کار رفته است زیرا در این قبیل گله ها کشتار حیوانات آلوده غیراقتصادی است.

واکسن هایی نظیر واکسن غیر فعال ۴۵/۲۰ کاملأ بی ضررند و می توان آنها را به آسانی ذخیره کرد زیرا ترس از مرگ میکروب وجود ندارد و این دو صفت جزء معایب واکسن های زنده است(جدول۱). گرچه واکسن S19 تاکنون حدت نیافته و منتشر نشده است ولی برخی از واکسن های زنده در اثر عبور از بدن حیوانات بویژه حیوانات ضعیف ممکن است حدت اصلی پیدا کنند و موجب انتشار بیماری شود. همچنین امکان آلوده شدن واکسن های زنده با میکروارگانیسم های دیگر نیز وجود دارد. پیدایش بیماری افت تخم گذاری در مرغ(EDS) نتیجه ی تزریق واکسن نیوکاسل آلوده به این ویروس بوده است همچنین ایجاد بیماری لکوز در گاو در استرالیا را مربوط به تزریق واکسن بابزیور آلوده ی حاصل از خون کامل گاو می دانند، سرانجام اینکه تهیه، نگهداری و مصرف واکسنهای زنده نیاز به دقت زیادی دارد تا از مردن و یا آلوده شدن و یا کاهش تعداد میکروارگانیسم های موجود در واکسن جلوگیری شود. بدین جهت نگهداری این واکسنها در سرما ۲۰ تا ۸۰ درصد هزینه ی واکسیناسیون در مناطق گرمسیر را موجب می شود.

فواید واکسن زنده فواید واکسن غیر زنده
مقدار کمی از واکسن برای تلقیح کافی است. پایداری در نگهداری
نیاز به استفاده از مواد مشوق نیست. احتمال ایجاد بیماری در اثر باقی ماندن حدت بسیار کم است.
احتمال بروز ازدیاد حساسیت کمتر است. موجب تولید اننترفرون می شود. احتمال آلودگی با سایر میکروارگانیسمها بسیار کم است.
نسبتأ ارزان است.

 

معایب واکسنهای کشته برابر محاسن واکسنهای زنده است. برای تشدید قدرت ایمنی زایی واکسنهای کشته به آنها مواد دیر جذب(adjuvant) اضافه می کنند که موجب بروز واکسن شدید در محل می شود. تکرار واکسیناسیون که لازمه ی واکسنهای کشته است ممکن است موجب ازدیاد حساسیت در دام گردد و همچنین قیمت واکسن را افزایش دهد. واکسن زنده در اثر حمله به یاخته های لنفوئید انترفرون ایجاد میکند و ایمنی را طولانی می نماید.

روش غیرفعال ساختن Inactivation

چنانچه میکروارگانیسم را برای تهیه ی واکسن غیرفعال میکنند هرچه میکروارگانیسم غیرفعال ازنظر پادگنی به میکروب زنده نزدیکتر باشدبهتر است بنابراین روشهایی که موجب تغییرات شدید پروتئین و یا اکسیداسیون مواد لیپیدی می شود معمولأ روشهای نامناسبی هستند. اگر برای غیرفعال ساختن از مواد شیمیایی استفاده میشود نباید این مواد پادگن هایی را که موجب مقاومت بدن میشوند تغییر دهند. یکی از اینگونه مواد فرمالدئید است که بر پروتئین و اسیدنوکلئیک اثر میکند و موجب پیوند آنهابه یکدیگر و سختی ساختمان پادگنها می شود. استون و الکل نیز بر پروتئین اثر کمی دارند. عوامل آلکیل کننده که موجب پیوستن زنجیره های اسیدنوکلئیک به یکدیگر می شوند نیز برای کشتن میکروارگانیسمها مناسبند،زیرا پروتئین های سطحی میکروب را تغییر نمیدهند و موجب تغییر خصوصیات پادگنی نمی شوند. نمونه ی این قبیل مواد عبارتند از اکسیداتیلن، اتیلن ایمین، استیل اتیلن ایمین و بتاپروپیولاکتون. از تمام این مواد در واکسنهای دامی استفاده شده است. تعداد زیادی از واکسنها حاوی باکتری های کشته (باکترین) و یا توکسینهای غیرفعال(توکسوئید) را می توان بسادگی با افزایش مواد یادشده تهیه کرد. برخی از واکسن ها نیز حاوی مخلوطی از این مواد می باشند؛ مثلأ برخی از واکسنهای ضد پاستورلا همولیتیکا حاوی باکتریهای کشته و لکوتوکسین غیرفعال باکتری است.

تخفیف حدت

معمولأ نمی توان از میکروارگانیسم حاد به عنوان واکسن استفاده کرد. باید از حدت میکروب کاست، به نحوی که با وجود زنده بودن موجب بیماری نشود. روش کاهش حدت را attenuation می نامند. عادی ترین روش برای تخفیف حدت، عادت دادن میکروب در شرایط غیرعادی است، به نحوی که عادت رشد در بدن میزبان معمول را از دست بدهند. مثلأ BCG در اثر رشد میکروب سل گاوی به مدت ۱۳ سال در محیط حاوی صفرا حاصل شده است. سویه S19 بروسلاآبورتوس در اثر رشد در محیطی حاصل شده است که کمبود غذایی داشته است.

با استفاده از باکتریهای اگزوتروف نیز حدت میکروبها را کاسته اند؛ مثلأ یک واکسن تخفیف حدت یافته بر ضد پاستورلا همولیتیکا و پاستورلا مولتوسیدا با سویه هایی که برای رشد نیاز به استرپتومایسین دارند، تهیه شده است. وقتی این واکسن به بدن حیوان تزریق می شود فقدان استرپتومایسین مرگ باکتری را به دنبال دارد ولی قبل از مرگ واکسن موجب تحریک واکنش ایمنی حفاظت کننده شده است.

ویروسها را به وسیله ی کشت در یاخته ها و یا تزریق به حیواناتی که معمولأ ویروس به آن عادت ندارد تخفیف حدت می دهند؛ مثلأ عادت دادن ویروس طاعون گاوی به خرگوش، طاعون اسبی به موش و هاری به جنین مرغ.

یکی تز متداولترین روشهای کاهش حدت ویروسها، کشت و تجدید کشت طولانی در کشت بافت است. معمولأ از کشت بافتی استفاده می شود که واکسن برای آنگونه تهیه می شود. بدین ترتیب از عوارض جانبی واکسن کاسته می شود ولی در عین حال ویروس را در یاخته هایی کشت می دهند که در شرایط طبیعی به آن عادت ندارد؛مثلأ ویروسی بیماری سگهای جوان معمولأ بافت لنفوئید را آلوده میکند ولی برای تهیه ی واکسن آن را مرتبأ در بافت کلیه ی سگ رشد میدهند.

گاهی به جای تخفیف حدت از ویروسی دیگری که با ویروس عامل بیماری پادگن مشترک دارد ولی برای حیوان بیماری زا نیست استفاده می شود؛ مانند استفاده از ویروس سرخک انسان به سگ بر ضد بیماری های سگ های جوان و ویروس عامل اسهال ویروسی گاو به خوک برضد طاعون خوک.

در بعضی شرایط میتوان از ویروس حاد به عنوان واکسن استفاده کرد نظیر واکسن اکتیمای واگیر دار در بره ها.

آسیاب چکشی و تیغه ای
دستگاه یونجه خرد کن
http://bazaredam.ir/?p=2284
0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.