نژادهای بز ایرانی

انواع نژاد بزهای ایرانی

شکل ظاهری بز

بز شبیه گوسفند است اما معمولا اندکی کوچکتر از آن است. نر و ماده بیشتر نژادهای بز شاخ دارند. شاخ بزها ٬ بویژه در نرها ٬ خنجری یا شمشیری شکل و راست و مارپیچی است. بز در زیر چانه معمولا ریش کم و بیش بلندی دارد. دم بز کوتاه است و اغلب به سمت بالا ٬ راست می‌ایستد. زیر دم بزهای نر غده‌ای وجود دارد که در دوران زاد آوری ٬ ماده بدبویی از آن ترشح می‌شود. بز برخلاف گوسفند که دارای پشم است مو و کرک دارد و همچنین برخلاف گوسفند که معمولا حیوان آرامی است٬ چالاک ٬ پر جست و خیز و بازیگوش است.
شکل و اندازه گوش نژادهای بز اهلی گوناگون است. بیشتر بزهای آفریقایی و هندی گوشهای بزرگ ٬ دراز و آویخته دارند٬ اما بزهای اروپایی از جمله نژادهای سانن و توگن بورگ دارای گوشهای کوچک و کوتاه ایستاده هستند. اندازه بدن و وزن بز بستگی به نژاد آن دارد. مثلا بلندی بعضی از بزهای خیلی کوچک پاکستانی حدود ۴۷٫۵ سانتیمتر از زمین تا شانه است و ٩ کیلوگرم نیز وزن دارند. وزن بعضی از بزهای نر نژاد سفید آلمانی تا ١١٠ کیلوگرم و بلندی قامت نژاد جمناپاری هند تا ١٢٢ سانتیمتر می‌رسد.
بدن بز از موهای صاف و گاهی مجعد ٬ به رنگهای مختلف سیاه ٬ قهوه‌ای ٬ خاکستری ٬ سرخ ٬ سفید و یا ترکیبی از این رنگها پوشیده شده است. بلندی و جنس مو و کرکی که در لابه لای موها می‌روید در نژادهای مختلف فرق می‌کند. در بعضی نژادها مثل آنقره موها بلند ٬ نرم ٬ لطیف و ابریشم مانند و در بعضی نژادها کوتاه ٬ زبر و خشن هستند.

دستگاه گوارش

در دهان بز در قسمت جلویی فک پایین ٨ دندان پیشین دیده می‌شود اما درفک بالا از دندانهای پیشین اثری نیست و در جای آنها یک لایه سفت و سخت وجود دارد. بز هنگام چریدن ٬ علف را بین این لایه و دندانهای پیشین فک پایین می‌گیرد و قطع می‌کند٬ سپس به داخل دهان می‌برد. بز در هر فک ١٢ دندان آسیا دارد که با ٨ دندان پیشین فک پایین ٬ در جمع دارای ٣٢ دندان است. بز حیوانی نشخوار کننده است با معده‌ای که ازچهار بخش تشکیل شده است. بز نخست علف را کمی با دندانهای آسیای خود می‌جود و فرو می‌دهد.
غذا از راه مری به شکمبه می‌رود و در آنجا ذخیره و انباشته می‌شود. سپس به نگاری می‌رود و در آن به شکل گلوله‌های کروی توپ مانند درمی‌آید. در زمان استراحت هر بار ٬ یک گلوله غذا از نگاری به دهان برمی‌گردد و به خوبی جویده می‌شود. این بار غذا مستقیما به هزارلا می‌رود. در هزارلا ٬ غذای جویده شده کاملا نرم می‌شود و قوام می‌یابد، سپس وارد شیردان می‌شود با شیره آن درهم می‌آمیزد و تا حدودی هضم می‌شود . سپس برای هضم کامل و جذب به روده می‌رود. درازای روده بز از ٢٢ تا ۴٣ متر است.

تولید مثل

فصل و سن زادآوری بز به آب و هوا ٬ نوع و میزان غذا و نژاد بستگی دارد. در مناطق گرمسیری استوایی بز در تمام طول سال می‌تواند زاد آوری کند. اما در مناطق معتدل و سرد فصل زاد آوری اواخر تابستان تا اواخر زمستان است. آغاز سن زادآوری بز معمولا از ٧ ماهگی تا ١٩ ماهگی است٬ اما اغلب بزها تقریبا در یک سالگی قادر به تولید مثل هستند.

عمر بز معمولا میان ٨ تا ١٢ سال و بطور متوسط ١٠ سال است. فصل تولید مثل بز در ایران معمولا اواخر تابستان و اوایل پاییز است. دوره آبستنی تقریبا پنج ماه است و بزغاله‌ها معمولا در اسفند ٬ فروردین و اردیبهشت متولد می‌شوند. بز یک تا دو و گاهی سه بزغاله می‌زاید. بزغاله بسیار چالاک و بازیگوش است و چند ساعت پس از تولد می‌تواند به همراه مادرش حرکت کند.

معرفی مصور ۱۰ نژاد شاخص بز بومی در ایران

4.1

۱)    بز تالی (جزیره‌ای)

‌نژاد:

شیری

رنگ:

قهوه‌ای روشن تا قهوه‌ای تیره (سوخته) با خط نواری تیره در امتداد پشت.

پراکنش:

استان هرمزگان و بخصوص در شهرستانه‌ای میناب، بندرعباس، بندر خمیر، بندر لنگه و جزایر قشم.

۷/۴۷ درصد از جمعیت کل بز استان هرمزگان را بز تالی تشکیل میدهد که در حدود ۴۰۰  هزار رأس از آنها فقط در چند شهر و جزیره فوق الذکر متمرکز شده‌اند .

خصوصیات ظاهری:

دارای گوش‌های کوچک، دست و پای ظریف، موهای پوششی بسیار کوتاه و براق و غالبأ فاقد شاخ.

تولیدات:

متوسط طول دوره شیردهی حدود ۱۲۰ روز.

مقدار شیر یک دوره در حدود ۱۰۰ لیتر.

متوسط وزن تولد ۲ کیلوگرم.

متوسط وزن شیرگیری ۱۰ کیلوگرم.

وزن بلوغ حدود ۳۰ کیلوگرم.

درصد دو قلوزایی حدود ۳۰ درصد.

وزن:

میانگین وزن بز نر، ۳۱ کیلوگرم و بز ماده ۲۷ کیلوگرم.

 

  4.3

۲)    بز رایینی

نژاد:

کرکی

رنگ:

سفید، قهوه‌ای روشن تا قهوه‌ای تیره، قرمز، زرد، خاکستری، ابلق و ابرش

 وزن:

میانگین وزن بز نر ۳۹ کیلوگرم و بز ماده ۲۸ کیلوگرم

 پراکندگی:

منطق کوهستانی و کوه‌های خبر در شهرستان بافت است اما به دلیل کوچ گله‌های عشایر به قشلاق در نواحی جنوبی استان کرمان و مناطق گرمسیری نیز پراکنده است.

شهرستان بافت بعد از کشور چین و مغولستان، سومین تولید کننده کُرک در جهان و اولین تولید کننده کُرک در کشور می‌باشد. شهرستان بافت، از قدیمی ترین و مهمترین شهرستان‌های استان کرمان است.

جمعیت:

۳٫۳۰۰٫۰۰۰ راس

شاخ:

اکثر این بزها شاخ دارند. بطوریکه در بزهای ماده شاخ ظریف و باریک و در بزهای نر شاخ ضخیم و تا حدودی پیچیده است.

تولیدات:

متوسط طول دوره شیردهی حدود ۱۵۰ روز است. مقدار شیر یک دوره در حدود ۵۰ لیتر است. متوسط کرک سالیانه ۵۰۰ گرم است. وزن بلوغ حدود ۳۲ کیلوگرم است. درصد دوقلوزایی حدود ۳ درصد است.

سایر اطلاعات:

گردن در این بزها نسبتأ کوتاه تا متوسط و پوشیده ازکرک و مو می‌باشد .در زمان کرک دهی کرک ناحیه گردن زودتر از نواحی دیگر بدن شروع به ریزش می‌کند .پستان در این بز قیفی شکل، نرم و اسفنجی است. بدن از کرک و مو به نسبت ۳۰ تا ۷۰ درصد پوشیده شده است. اندازه گوشها متوسط، شاخها کمی خمیده و طول الیاف کرکی بدن حدود ۲۳ تا  ۳۰ سانتیمتر است .دم پوشیده از مو و علاوه بر رنگ سفید عمومی بدن، رنگ‌های نقره‌ای و یا ترکیبی از رنگ‌های سیاه مخلوط قهوه‌ای و غیره وجود دارد.

 

4.4

۳)    بز عدنی (بز خلیج فارس)

‌نژاد:

شیری

رنگ:

غالبا آهویی و بندرت به رنگ‌های حنایی، ابلق سفید و قهوه‌ای، سفید، ابلق سیاه و سفید، سیاه .

وزن:

میانگین وزن بز نر ۳۶ کیلوگرم و بز ماده ۲۵ کیلوگرم

پراکندگی:

بومی بوشهر

تولید شیر:

از ۱۲۰ تا ۱۸۰ لیتر در سال متغیر بوده و میانگین تولید شیر روزانه هر بز عدنی ۵/۱ لیتر و رکورد آن ۵/۳ لیتر است.

سایر مشخصات:

قدرت سازگاری بالا به شرایط نامساعد محیطی، بازده مصرف خوراک، نیاز کم به جایگاه و تجهیزات، زایش هر ۸ ماه یکبار، بدون میزان دوقلو زایی و بازار فروش مناسب در کشورهای حاشیه خلیج فارس.

 

4.5

۴)    بز بلوچی

‌ نژاد:

کرکی- شیری

رنگ:

سیاه تا قهوه‌ای و ابلق

 

  4.6

۵) بز مِرغوز (مِرغُز، مِرخُز)

نژاد:

کرکی – شیری

رنگ:

سفید، قهوه‌ای، سیاه، حنایی، زرد، قرمز و خاکستری

وزن:

میانگین وزن بز نر ۳۳ کیلوگرم و ماده ۲۸ کیلوگرم

پراکندگی:

از قدیم الایام بز مرخز در استان‌های کرمانشاه، آذربایجان غربی، کردستان و مناطق کردنشین ترکیه و عراق که زمانی جزء کشور پهناور ایران بوده است می‌زیسته ولی اکنون از تعداد آنها کاسته شده و تنها در بخشی از استان‌های کردستان و آذربایجان غربی دیده می‌شوند.

جمعیت:

۲۴۰۰۰ راس.

سایر اطلاعات:

رنگ الیاف پوششی این بز شامل قهوه ای روشن تا تیره، سفید یا نباتی، سیاه و شکلاتی می باشد که در بین دامداران رنگ قهوه‌ای بعلت استفاده بیشتر در تهیه لباس‌های محلی محبوبیت بیشتری دارد و احتیاج به رنگرزی مجدد آن نیست ولی رنگ سفید در بازار صنعتی دارای ارجحیت می‌باشد، زیرا خاصیت رنگ پذیری دارد. این بز چابک و زرنگ با جثه‌ای کوچک، سر مثلثی شکل و متوسط، حدقه چشم برجسته و چشم به رنگ‌های مختلف می‌باشد .پوزه باریک، گوشها صاف، صورت بدون کرک با کمی پوشش در قسمت پیشانی است .شاخ در بز نر ضخیم و پیچشی است درحالیکه شاخ در بز ماده باریک با پیچش ملایم دیده می‌شود .گردن کوتاه و پوشیده از کرک، تمام سطح بدن، پاها و زیر شکم پوشیده از الیاف پوششی، سینه کم عمق، پشت تقریبأ صاف، پاها باریک و کوتاه می‌باشد .

تولیدات:

متوسط طول دوره شیردهی حدود ۱۹۶ روز است. مقدار شیر یک دوره در حدود ۱۵۰ لیتر است. متوسط وزن تولد ۶/۲ کیلوگرم است. متوسط وزن شیرگیری ۱۵ کیلوگرم است. وزن بلوغ حدود ۴۰ کیلوگرم است. درصد دوقلوزایی حدود ۳۳ درصد است.  درصد چربی شیر ۵/۴ درصد است.

4.7

۶)      بز ممسنی

نژاد:

کرکی – شیری  وزن بز نر ۴۶ کیلوگرم و بز ماده ۵/۳۱ کیلوگرم

رنگ:

عمدتاً سیاه و نیز رنگ‌های شکری، نارک و خاکستری (تال)

 

4.8

۷)      بز نَجدی

نژاد:

شیری

رنگ:

زرد آهویی یکدست، قهوه‌ای تیره تا روشن و بندرت سفید. وجود نوار موهای تیره رنگ در طول خط پشتی از اختصاصات این حیوان است.

پراکنش:

خوزستان

جمعیت:

 در استان خوزستان بیش از ۱٫۷۰۰٫۰۰۰ راس بز وجود دارد اما آمار دقیقی از بزهای نجدی در دست نیست و بشدت با سایر نژادها آمیخته شده است .

میانگین وزن:

میانگین وزن، بز نر ۳۴ کیلوگرم و بز ماده ۲۷ کیلوگرم.

سایر خصوصیات:

این بز دارای دست و پای باریک و بلند، پوست نرم و براق، با پوشش موی کوتاه، نرم و لطیف می‌باشد .گوشها پهن و افتاده، نیمرخ سر صاف و باریک، دارای خط سیاه پشتی از پس سر تا نوک دم و دارای دو منگوله در زیر گردن می‌باشد .در جنس نر و ماده حیوانات شاخدار و بی شاخ وجود دارند .اما نسبت بزهای شاخ دار گله‌ها بیشتر از بی‌شاخ‌ها است.

تولیدات:

متوسط طول دوره شیردهی حدود ۲۰۰ روز است. مقدار شیر یک دوره در حدود ۱۸۰ لیتر است. متوسط وزن تولد ۳ کیلوگرم است. متوسط وزن شیرگیری ۱۲ کیلوگرم است. وزن بلوغ حدود ۳۴ کیلوگرم است. درصد چربی شیر حدود ۴ درصد است. درصد دوقلوزایی حدود ۴۶ درصد است.

 

4.9

۸) بز یزدی (بزندوش)

نژاد:

کرکی – شیری

رنگ:

غالبا قرمز حنایی با لکه‌های سفید در ناحیه سر، دست، پا و گوش.

میانگین وزن:

بز نر ۳۳/۲۶ کیلوگرم و ماده ۴۵/۲۵ کیلوگرم.

 

4.10

۹) بز خلخالی

نژاد:

شیری

رنگ:

سیاه و در مواردی روشن

پراکنش:

منطقه پراکندگی این توده بیشتر در دشت مغان و اطراف شهرستان خلخال و بخشهایی از استان آذربایجان شرقی است.

جمعیت:

حدود ۱۰٫۰۰۰ راس.

سایر خصوصیات:

پوشش مویی بدن این بزها بلند و ضخیم و گوشها پهن وکوتاه است.

تولیدات:

مقدار شیر یک دوره در حدود ۱۳۰ لیتر است. وزن بلوغ حدود ۴۰ کیلوگرم است.

 

 

4.11

۱۰)  بز بومی سیستان و بلوچستان

نژاد:

شیری

رنگ:

سیاه، قهوه‌ای و سفید. رنگهای دیگر کمتر دیده می‌شوند.

پراکنش:

در کلیه مناطق استان سیستان و بلوچستان

جمعیت:

بز و بزغاله استان بالغ بر ۱٫۶۵۶٫۰۰۰ رأس می‌باشد.

سایر خصوصیات:

این بز دارای جثه بزرگی است و به سبب استعداد ژنتیکی و نیز وجود شرایط مناسب محیطی توان بالایی در تولید شیر دارد. بزهای ماده بدون شاخ و نرها معمولا شاخدارند .رشد مو در بز سیستانی نسبتا زیاد است، در زیر گلو دسته مویی بعنوان ریش و در روی پیشانی دسته مویی بنام کاکل وجود دارد .نیمرخ سر در بز بومی سیستانی صاف و مستقیم و ستون فقرات راست و دست و پا پوشیده از مو می‌باشد.

تولیدات:

مقدار تولید شیر روزانه در حدود ۵/۱ لیتر است. متوسط کرک سالیانه ۷۵۰ گرم است. وزن بلوغ حدود ۳۰ کیلوگرم است. درصد دوقلوزایی حدود ۳۰ درصد است.

ایران از نظر رتبه بندی در شاخص‌های جهانی محصولات دام در سال ۲۰۱۰، دارای رتبه بندی به شرح زیر است:

ردیف نوع محصول رتبه ایران در دنیا رتبه ایران در خاورمیانه
۱ گوشت گوسفند ۴ ۱
۲ گوشت بز ۷ ۲
۳ عسل ۸ ۱
۴ شیر ۸ ۱
۵ گوشت طیور ۹ ۱
۶ گوشت گاومیش ۱۱ ۲
۷ تخم مرغ ۱۲ ۱
۸ گوشت شتر ۲۰ ۷
۹ گوشت گاو ۳۱ ۳

 

میزان پراکندگی بز در ایران در سرشماری سال ۲۰۰۲ در نقشه زیر مشخص شده است:

 

4.12

منابع:

۱- سایت دامپروری – http://www.damparvari.net

۲- ویکیپدیا، دانشنامۀ آزاد – http://fa.wikipedia.org

۳- امور دام خراسان شمالی، معرفی نژادهای بز در ایران، تدوین: محمود وطن خواه، گردآورنده: علی مبارکی.

آسیاب چکشی و تیغه ای
دستگاه یونجه خرد کن
http://bazaredam.ir/?p=116
1 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.